گسل چیست؟ آشنایی با انواع گسل و تاثیر آن بر زلزله
گسلها شکستگیهایی در پوسته زمین هستند که در اثر جابهجایی سنگها ایجاد میشوند و نقش اصلی در وقوع زمینلرزهها دارند. در این مقاله به زبان ساده با انواع گسل، ویژگیها و نشانههای آنها آشنا میشوید.
به گزارش مجله فرتاک؛ گسلها شکستگیهایی در پوسته زمین هستند که در اثر جابهجایی سنگها ایجاد میشوند و نقش اصلی در وقوع زمینلرزهها دارند. در این مقاله به زبان ساده با انواع گسل، ویژگیها و نشانههای آنها آشنا میشوید.
گسل چیست؟
گسل (Fault) به شکستگی در پوسته زمین گفته میشود که در آن سنگهای دو طرف صفحه شکستگی نسبت به یکدیگر جابهجا شدهاند. این جابهجایی میتواند از چند میلیمتر تا صدها متر باشد. انرژی آزادشده هنگام حرکت سریع گسلهای فعال، عامل اصلی وقوع زمینلرزههاست.
گسلهای بزرگ معمولاً مرزهای بین ورقههای زمینساختی هستند. به دلیل پیچیدگی ساختار گسلها، اغلب از اصطلاح «منطقه گسلی» استفاده میشود. بزرگترین گسل ایران، گسل زاگرس است.
انواع گسل از نظر هندسی
گسلها بر اساس جهت حرکت و هندسه به دو دسته کلی تقسیم میشوند:
گسل امتداد لغز
در این نوع گسل، لغزش اصلی در امتداد راستای گسل رخ میدهد. بر اساس جهت حرکت، به دو نوع چپگرد و راستگرد تقسیم میشود. اگر در یک سمت گسل بایستید و حرکت سمت دیگر از چپ به راست باشد، گسل راستگرد است و برعکس.
گسل شیب لغز
در این نوع، لغزش در جهت شیب گسل است و به دو نوع نرمال و معکوس تقسیم میشود. در گسل نرمال، دو قطعه از هم دور میشوند و در گسل معکوس، به هم نزدیک میشوند. اصطلاحات «فرادیواره» (Hanging wall) و «فرو دیواره» (Footwall) برای توصیف قطعات گسل استفاده میشود.
طبقهبندی گسلها
گسلها بر اساس معیارهای مختلفی طبقهبندی میشوند:
بر اساس شیب صفحه گسل
- گسل کم شیب: شیب کمتر از 30 درجه
- گسل معمولی: شیب بین 30 تا 80 درجه
- گسل عمودی: شیب بیشتر از 80 درجه
بر اساس نوع حرکت
- گسل نرمال: فرادیواره به سمت پایین حرکت میکند.
- گسل معکوس: فرادیواره به سمت بالا حرکت میکند.
- گسل امتداد لغز: حرکت عمدتاً افقی است.
بر اساس وضعیت نسبت به لایهبندی
- گسل چینهای: موازی با لایهبندی
- گسل مطابق: همجهت با شیب لایهها
- گسل نامطابق: خلاف جهت شیب لایهها
بر اساس طرح گسلها
- گسلهای موازی: با امتداد و شیب یکسان
- گسلهای شعاعی: منشعب از یک نقطه
- گسل پرمانند: گسلهای فرعی که به اصلی میپیوندند
- گسلهای محیطی: به شکل دایره یا قوس
نشانههای شناسایی گسلها
نشانههای خارجی
- وجود پرتگاههای پرشیب و طویل
- جابهجایی رودخانهها یا رشته ارتفاعات
- قطع شدن ناگهانی ارتفاعات
- تغییر ناگهانی رخسارههای رسوبی
- امتداد خطی زمینلرزههای تاریخی
نشانههای داخلی
- سطوح صیقلی و خشلغزش
- مواد پودر شده و رسی در طول گسل
- هوازدگی و تغییر رنگ خطی سنگها
- تفاوت سطح ایستابی در دو سوی گسل
گسلهای فعال و غیرفعال
بیشتر گسلها غیرفعال هستند و باقیمانده تغییر شکلهای گذشتهاند. گسلهای فعال آنهایی هستند که در آینده امکان حرکت دارند و میتوانند زلزله ایجاد کنند. در ایران، گسلهای زیادی مانند گسل زاگرس، گسل البرز و گسل آذربایجان وجود دارند که خطرناکاند.
نقش گسلها در زمینلرزه
زمینلرزهها نتیجه آزاد شدن انرژی در هنگام لغزش سریع گسلها هستند. وقتی تنش در پوسته زمین افزایش مییابد، گسلها میشکنند و انرژی به صورت امواج لرزهای آزاد میشود. شناخت گسلها به پیشبینی مناطق پرخطر کمک میکند.
سخن پایانی
گسلها بخش جداییناپذیر از پوسته زمین هستند و درک آنها برای مطالعه زمینلرزه و مدیریت بحران ضروری است. با شناخت انواع گسل و نشانههای آنها میتوانیم بهتر با پدیده زلزله آشنا شویم و آمادگی بیشتری داشته باشیم.
پرسشهای پرتکرار
گسل چیست؟
گسل شکستگی در پوسته زمین است که در آن سنگهای دو طرف نسبت به هم جابهجا شدهاند. این جابهجایی میتواند باعث زمینلرزه شود.
انواع گسل کدامند؟
گسلها به دو دسته اصلی امتداد لغز و شیب لغز تقسیم میشوند. شیب لغز شامل نرمال و معکوس است.
بزرگترین گسل ایران کدام است؟
بزرگترین گسل ایران، گسل زاگرس است که در امتداد رشته کوههای زاگرس قرار دارد.
گسل فعال چیست؟
گسل فعال گسلی است که در گذشته حرکت داشته و احتمال حرکت دوباره آن در آینده وجود دارد و میتواند زلزله ایجاد کند.
چگونه گسلها را شناسایی کنیم؟
گسلها با نشانههایی مانند پرتگاهها، جابهجایی لایهها، سطوح صیقلی و خشلغزش شناسایی میشوند.
بعد از این مطلب بخوانید
علمی
روز جهانی حفاظت از لایه اوزون؛ سپری نامرئی که زندگی را ممکن میکند
لایه اوزون با جذب پرتوهای خطرناک فرابنفش، حیات روی زمین را حفظ میکند. هر سال ۱۶ سپتامبر (۲۵ شهریور) به عنوان روز جهانی حفاظت از لایه اوزون …
ادامه مطلب
لینک کپی شد.
دیدگاهها (۰)