آیا می‌توان به جای تسبیحات اربعه سوره حمد خواند؟

به گزارش مجله فرتاک؛ در رکعت سوم و چهارم نماز، نمازگزار می‌تواند بین خواندن سوره حمد و تسبیحات اربعه یکی را انتخاب کند. این مقاله به بررسی احکام شرعی این موضوع، حکم فراموشی و شک در نماز می‌پردازد.

تسبیحات اربعه چیست و چه جایگاهی در نماز دارد؟

تسبیحات اربعه شامل ذکر «سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ وَ لا اِلهَ اِلا اللهُ وَ اللهُ اَکْبَرُ» است که در رکعت سوم و چهارم نماز خوانده می‌شود. نمازگزار در این دو رکعت مخیر است بین خواندن یک بار سوره حمد یا سه مرتبه تسبیحات اربعه.

بر اساس فتوای مشهور فقها، حتی یک مرتبه تسبیحات اربعه نیز کفایت می‌کند. امام خمینی (ره) در توضیح المسائل (ج ۱، ص ۵۵۵، م ۱۰۰۵) این مسئله را تصریح کرده‌اند.

بنابراین، نمازگزار می‌تواند با خیال راحت یکی از این دو گزینه را انتخاب کند و نمازش صحیح است.

آیا می‌توان به جای تسبیحات، سوره حمد و سوره توحید خواند؟

یکی از پرسش‌های رایج این است که آیا در رکعت سوم و چهارم می‌توان به جای تسبیحات اربعه، حمد و سوره (مثلاً توحید) خواند؟ بر اساس فتوای آیت‌الله العظمی بهجت (استفتاءات، ج ۲، ص ۱۴۹ و ۱۵۰، سوال ۲۰۲۱)، خواندن حمد به جای تسبیحات اشکال ندارد، به شرط آنکه سوره را به قصد مطلق قرائت قرآن در نماز بخواند، نه به قصد سوره نماز.

نکته مهم دیگر اینکه اگر نمازگزار در دو رکعت آخر به خیال اینکه در دو رکعت اول است، حمد و سوره را بخواند، هرچند نمازش صحیح است، ولی باید دو سجده سهو برای زیادی سوره به جا آورد. این حکم بر اساس نظر آیت‌الله العظمی گلپایگانی در مجمع المسائل (ج ۱، ص ۱۶۷) بیان شده است.

حکم فراموش کردن تسبیحات در نماز

اگر نمازگزار سهواً به جای حمد و سوره، تسبیحات بخواند یا برعکس، باید به این نکات توجه کند: از آنجا که قرائت حمد و سوره در نماز از واجبات غیر رکنی است، اگر حمد و سوره را فراموش کند و در رکوع متوجه شود، نمازش صحیح است و نیازی به برگشتن نیست.

اما اگر پیش از خم شدن برای رکوع متوجه شود، باید حمد و سوره (و در نماز جماعت فقط حمد) را بخواند و سپس به رکوع برود. در نماز جماعت، اگر مأموم به سجده امام جماعت در آن رکعت برسد، جماعتش صحیح است (امام خمینی، توضیح المسائل، ج ۱، ص ۷۸۵).

این مسئله به ویژه برای کسانی که در نماز جماعت به امام اقتدا کرده و در رکعت دوم یا سوم دچار اشتباه می‌شوند، اهمیت ویژه‌ای دارد. در چنین مواردی باید توجه داشت که وقت برای خواندن حمد کافی نیست و برگشتن به قرائت، موجب به هم خوردن نظم نماز جماعت می‌شود.

فراموش کردن تسبیحات اربعه

اگر نمازگزار تسبیحات اربعه را فراموش کند، در صورتی که هنوز برای انجام رکوع خم نشده باشد، باید تسبیحات را بگوید و گفتن یک مرتبه کافی است. ولی اگر به رکوع رفته یا از آن گذشته باشد، نیازی به برگشتن نیست و نمازش صحیح است (توضیح المسائل امام خمینی، ص ۲۵۹ و ج ۱، ص ۵۵۵).

بنابراین، در صورت فراموشی تسبیحات، اگر قبل از رکوع یادآور شود، باید آن را به جا آورد، اما اگر بعد از رکوع یادش بیاید، نمازش صحیح است و چیزی بر او واجب نیست.

احکام شک در اجزای نماز

شک در اجزای نماز از مسائل مهمی است که ممکن است برای هر نمازگزاری پیش بیاید. به طور کلی، شک در رکعت‌های نماز در برخی موارد موجب بطلان نماز می‌شود و در برخی موارد باید به گمان عمل کرد.

در مورد تسبیحات اربعه، اگر نمازگزار شک کند که تسبیحات را خوانده یا نه، در صورتی که وارد رکوع شده باشد، باید بنا را بر خواندن بگذارد و نمازش صحیح است. اما اگر هنوز در حال قیام باشد، باید تسبیحات را بخواند.

همچنین اگر شک کند که یک مرتبه تسبیحات گفته یا سه مرتبه، بنا را بر یک مرتبه می‌گذارد و نمازش صحیح است.

نیت نماز در رکعت سوم و چهارم

نیت نماز در رکعت سوم و چهارم مانند سایر رکعت‌هاست و نمازگزار باید نیت خود را بر انجام نماز به قصد قربت متمایز کند. در این دو رکعت، نیت خواندن حمد یا تسبیحات اربعه به صورت جداگانه لازم نیست، بلکه همان نیت نماز کافی است.

اما اگر نمازگزار بخواهد به جای تسبیحات، سوره حمد را به قصد قرائت قرآن بخواند، باید نیت خود را از سوره نماز جدا کند تا اشکالی پیش نیاید.

در هر صورت، آگاهی از احکام نماز به صحت و قبولی این عبادت بزرگ کمک می‌کند و لازم است نمازگزاران به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنند.