زکریای رازی؛ پیشگام داروسازی مدرن و روزی به نام داروسازان

به گزارش مجله فرتاک؛ هر سال پنجم شهریور، هم‌زمان با سالروز درگذشت محمد زکریای رازی، دانشمند بزرگ ایرانی، به پاس خدمات بی‌نظیر او به دانش داروسازی، روز داروساز نامیده می‌شود. اما این روز فقط بهانه‌ای است برای مرور مسیر پرفرازونشیبی که داروسازی از دوران باستان تا امروز پیموده است.

زکریای رازی؛ دانشمندی فراتر از زمان خود

ابوبکر محمد بن زکریای رازی، متولد ۲۵۱ هجری قمری در ری، یکی از درخشان‌ترین چهره‌های علمی تاریخ ایران و جهان است. او در زمینه‌های پزشکی، شیمی، فلسفه و داروسازی آثاری ماندگار از خود به جا گذاشت. شهرت جهانی رازی بیشتر به دلیل کشف الکل و جوهر گوگرد (اسید سولفوریک) است، اما نقش او در داروسازی و پزشکی بسیار فراتر از این دو کشف است.

جرج سارتن، پدر تاریخ علم، رازی را بزرگ‌ترین پزشک اسلام و قرون وسطی نامیده است. از آنجا که رازی کتاب‌های خود را به زبان عربی می‌نوشت، در غرب به «جالینوس عرب» نیز شهرت یافته است. اما این لقب هرگز نمی‌تواند عمق نبوغ او را نشان دهد؛ رازی نه تنها از جالینوس تأثیر گرفت، بلکه با نقد و اصلاح نظریات او، راه را برای پیشرفت پزشکی و داروسازی هموار کرد.

اهمیت دانش داروسازی در دنیای امروز

دانش داروشناسی و داروسازی، یکی از حیاتی‌ترین شاخه‌های علوم پزشکی است. بدون آن، هیچ‌یک از رشته‌های مرتبط با سلامت – از پزشک و دندانپزشک گرفته تا پرستار و ماما – نمی‌توانند به درستی عمل کنند. داروسازان نه تنها مسئول تهیه و ترکیب داروها هستند، بلکه نقش کلیدی در مشاوره به بیماران، جلوگیری از تداخلات دارویی و بهینه‌سازی درمان دارند. به همین دلیل، روز داروساز فرصتی است برای قدردانی از تلاش‌های این قشر زحمتکش.

تاریخچه داروسازی؛ از دوران باستان تا امروز

استفاده از دارو به پیش از تاریخ مکتوب بازمی‌گردد. انسان‌های اولیه برای تسکین درد، از روش‌هایی مانند قرار دادن عضو آسیب‌دیده در آب سرد یا استفاده از برگ تازه درختان بهره می‌بردند. به تدریج، با شناخت بیشتر خواص گیاهان و مواد معدنی، دانش داروسازی شکل گرفت.

در یونان باستان، اسکلپیوس به عنوان خدای تندرستی مورد پرستش بود و بیماران برای شفا، عصای او یا زبان مار مقدس را می‌بوسیدند. بعدها، عصای اسکلپیوس و مار حلقه‌زده به نشانه رسمی پزشکی تبدیل شد. دختر او، هیجیا، با جامی از شربت شفابخش در دست، نماد داروسازی شد و از آن زمان، جام و مار به عنوان نشان جهانی داروسازی شناخته می‌شود.

در ایران باستان نیز دارو شناخته شده بود. در اوستا، بخشی به نام «وندیداد» به امور درمان اختصاص دارد. متأسفانه، یکی از نسخه‌های اوستا در آتش‌سوزی تخت جمشید توسط اسکندر از بین رفت و نسخه دیگر که در آتشکده آذرگشسب نگهداری می‌شد، به دست یونانیان افتاد و مورد استفاده دانشمندانی مانند جالینوس قرار گرفت.

جالینوس و داروهای ترکیبی

کلودیوس جالینوس، پزشک یونانی قرن دوم میلادی، با مخلوط کردن مواد مختلف، فرآورده‌های دارویی می‌ساخت و به بیماران تجویز می‌کرد. او حدود ۴۰۰ تألیف داشت که بیشتر آنها از بین رفته است. امروزه به احترام او، داروهایی که به صورت ترکیبی ساخته می‌شوند، «داروهای جالینوسی» نامیده می‌شوند.

سیر تکاملی داروسازی در ایران

ایرانیان از دیرباز در زمینه داروسازی پیشگام بودند. با تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۲۹ شمسی به همت امیرکبیر، آموزش علوم جدید از جمله داروسازی آغاز شد. در آن زمان، یک معلم داروساز ایتالیایی در بخش پزشکی دارالفنون تدریس می‌کرد. بعدها، در سال ۱۲۹۷ کلاس طب جدا شد و مدرسه عالی طب تشکیل شد. در سال ۱۳۰۱، مدرسه دواسازی تأسیس شد و در سال ۱۳۱۱، دوره داروسازی به ۵ سال افزایش یافت و دانشجویان موظف بودند در داروخانه‌های معتبر زیر نظر داروسازان مجرب آموزش عملی ببینند.

با تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، مدرسه دواسازی به دانشکده تبدیل شد. اولین داروخانه با داروهای گیاهی در سال ۱۲۲۷ شمسی در مریض‌خانه دولتی که توسط امیرکبیر تأسیس شده بود، دایر گردید. همچنین اولین داروخانه به سبک جدید توسط شوربن آلمانی، معلم داروسازی دارالفنون، در خیابان ناصرخسرو افتتاح شد. از نخستین ایرانیانی که داروخانه تأسیس کردند، دکتر هوشنگ نظامی بود که داروخانه نظامی را در خیابان چراغ‌برق راه‌اندازی کرد.

نقش داروسازان در جامعه امروز

امروزه داروسازان نقش بسیار فراتر از تحویل دارو دارند. آنها در پژوهش و توسعه داروهای جدید، کنترل کیفیت، مشاوره دارویی و حتی مدیریت نظام سلامت مشارکت فعال دارند. روز داروساز فرصتی است تا جامعه به اهمیت این حرفه پی ببرد و از زحمات داروسازان قدردانی کند.

جمع‌بندی

پنجم شهریور، یادآور تلاش‌های بی‌وقفه دانشمندان ایرانی مانند زکریای رازی در مسیر پیشرفت علم داروسازی است. از داروهای گیاهی دوران باستان تا داروهای پیشرفته امروزی، مسیر طولانی و پرباری طی شده است. روز داروساز نه تنها بهانه‌ای برای گرامیداشت مقام رازی است، بلکه فرصتی برای تجلیل از تمام کسانی است که در این عرصه فعالیت می‌کنند و سلامت جامعه را تضمین می‌نمایند.

پرسش‌های پرتکرار

چرا ۵ شهریور به عنوان روز داروساز نامگذاری شده است؟

پنجم شهریور سالروز درگذشت محمد زکریای رازی، دانشمند بزرگ ایرانی، است. به پاس خدمات او به دانش داروسازی، این روز به عنوان روز داروساز نامگذاری شده است.

زکریای رازی چه کشفیاتی در داروسازی داشت؟

رازی کاشف الکل و جوهر گوگرد (اسید سولفوریک) است. همچنین او با روش‌های نوین در شیمی و پزشکی، پایه‌های داروسازی مدرن را بنا نهاد و آثار متعددی در این زمینه نوشت.

اولین داروخانه در ایران چه زمانی تأسیس شد؟

اولین داروخانه با داروهای گیاهی در سال ۱۲۲۷ شمسی در مریض‌خانه دولتی که توسط امیرکبیر تأسیس شده بود، دایر گردید.

نشان داروسازی چیست و چه ریشه‌ای دارد؟

نشان داروسازی شامل جام و مار است. این نشان از یونان باستان و الهه هیجیا، دختر اسکلپیوس، گرفته شده است که جامی از شربت شفابخش در دست داشت.

داروهای جالینوسی چه هستند؟

داروهای جالینوسی به داروهایی گفته می‌شود که به صورت ترکیبی ساخته می‌شوند. این نام به احترام جالینوس، پزشک یونانی، انتخاب شده است.