سفر در تاریخ حرم امام رضا (ع)؛ از بقعه هارونیه تا نگین درخشان مشهد

به گزارش مجله فرتاک؛ حرم امام رضا (ع) پیش از آنکه بارگاهی باشکوه باشد، بقعه‌ای ساده در روستای سناباد بود؛ روایتی از دوازده قرن توسعه، ویرانی، بازسازی و ارادت که مشهد را به یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های مذهبی جهان اسلام تبدیل کرد.

سناباد؛ روستایی که مشهد شد

پیش از شهادت امام رضا (ع)، محل کنونی حرم تنها روستایی کوچک به نام «سناباد» در حاشیه شهر طوس بود. این ناحیه به دلیل وجود قبر هارون الرشید، خلیفه عباسی، به «بقعه هارونیه» شهرت داشت. مأمون دستور داده بود بر فراز قبر هارون آرامگاهی ساده به سبک معماری خراسانی بسازند.

با شهادت امام رضا (ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری و دفن پیکر مطهرشان در همین محل، نام منطقه به «مشهدالرضا» یعنی محل شهادت و زیارت تغییر یافت. نکته جالب آنکه تا قرن‌ها قبر هارون الرشید در پایین پای امام قرار داشت تا اینکه حکومت سربداران در قرن هشتم هجری، ضمن محو آثار خلفای عباسی، صورت قبر هارون را نیز از بین برد. این واقعه نقطه عطفی در تبدیل مشهد به یک شهر مذهبی بزرگ بود.

از سامانیان تا خوارزمشاهیان؛ نخستین گنبدها

در قرون نخستین اسلامی، بقعه مطهر امام رضا (ع) به تدریج اهمیت یافت. در دوره سامانیان، آل بویه و غزنویان، تعمیرات و تزیینات متعددی در حرم انجام گرفت. اما نخستین گنبد بر روی مرقد مطهر در دوره سلطان سنجر سلجوقی نصب شد. این گنبد از کاشی بود و مقرنس‌های آیینه‌کاری‌شده داشت و پایه‌های آن تا به امروز پابرجاست.

در دوره سلطان محمد خوارزمشاه نیز حرم با مرغوب‌ترین کاشی‌های آن زمان تزیین شد و دو محراب بدان اضافه گردید. این نشان می‌دهد پیش از حملات مغول، حرم رضوی به عنوان یک بنای شاخص معماری اسلامی شناخته می‌شد.

حمله مغول؛ چرا حرم ویران نشد؟

یکی از پرسش‌های اساسی در تاریخچه حرم، چگونگی نجات آن از حملات ویرانگر مغول است. مغولان ضمن حمله به خراسان، شهر طوس و نواحی اطراف را با خاک یکسان کردند و قتل عام گسترده‌ای به راه انداختند. اما طبق اسناد تاریخی، حرم امام رضا (ع) تنها آسیب‌های جزئی دید و بنای اصلی آن حفظ شد.

هرچند اموال و نذورات حرم به غارت رفت، اما اصل بنا تخریب نشد. این موضوع از نظر تاریخی و مذهبی حائز اهمیت فراوان است و برخی آن را نشانه‌ای از عنایت الهی و کرامت امام می‌دانند. آسیب‌های جزئی وارده نیز در دوره‌های بعدی ترمیم شد.

عصر تیموریان؛ مسجد گوهرشاد و شکوه معماری

دوران تیموریان را می‌توان عصر طلایی معماری حرم مطهر دانست. در این دوره به فرمان بانو گوهرشاد آغا، همسر شاهرخ تیموری، یکی از باشکوه‌ترین مساجد جهان اسلام یعنی مسجد گوهرشاد در سمت قبله حرم و صحن جنوبی آن ساخته شد. معمار این شاهکار، قوام‌الدین شیرازی بود.

کتیبه‌های این مسجد با خطوط زیبای ثلث و کاشی‌های معرق بی‌نظیر است. ایوان‌های بلند، طاق‌های خوش‌نقش و کاشی‌کاری‌های نفیس مسجد گوهرشاد، همچنان پس از قرن‌ها زبانزد هنرمندان و معماران جهان است. علاوه بر مسجد، در این دوره بناهای دیگری مانند مدرسه پریزاد و مدرسه دودر نیز به مجموعه حرم اضافه شد.

صفویان؛ اوج شکوه و بازسازی اساسی

با رسمیت یافتن مذهب تشیع در ایران، توجه به حرم امام رضا (ع) به اوج رسید. صفویان با درک اهمیت این مکان، اقدامات گسترده‌ای برای بازسازی و توسعه حرم انجام دادند. شاه طهماسب صفوی نخستین ضریح را به حرم اهدا کرد و دستور بازسازی و تذهیب گنبد و طلاکاری گلدسته مجاور آن را صادر نمود.

اما مهم‌ترین تحولات در عصر شاه عباس اول رخ داد. شاه عباس ضمن توسعه صحن عتیق (صحن انقلاب کنونی)، اقدام به ساخت رواق‌های متعدد مانند رواق توحیدخانه، دارالسیاده و دارالفیض کرد. همچنین او دستور داد گنبد حرم پس از آسیب‌های وارده در حمله ازبکان، بار دیگر با خشت‌های مس و روکش طلا پوشانده شود. این پروژه عظیم در سال ۱۰۱۰ قمری آغاز و در سال ۱۱۱۶ قمری به پایان رسید. کتیبه زیبای گنبد که با خط علیرضا عباسی و به خط ثلث بر زمینه فیروزه‌ای نگاشته شده، یادگار همین دوره است.

روایت شیخ بهایی و کتیبه‌ای که نصب نشد

در میان روایت‌های مردمی، داستان مشهوری درباره شیخ بهایی و ساخت حرم در عصر شاه عباس نقل می‌شود. بر اساس این روایت، شیخ بهایی که به عنوان معمار و مشاور در پروژه‌های شاه عباس فعالیت داشت، سفارش کرد ساخت حرم به پایان برسد اما سر در اصلی آن تکمیل نشود، چرا که قصد داشت کتیبه‌ای از اشعار خود را بر آن نصب کند. این کتیبه به نوعی یک «طلسم» محسوب می‌شد تا تنها افراد آماده وارد حرم شوند.

اما پس از بازگشت شیخ از سفری طولانی، مشاهده کرد که ساخت حرم به اتمام رسیده و سر در نیز با اصرار تولیت وقت تکمیل شده است. تولیت حرم در پاسخ به اعتراض شیخ گفت که چند شب پی در پی امام رضا (ع) را در خواب دیده است که فرموده‌اند: «کتیبه شیخ بهایی به در خانه ما زده نشود؛ خانه ما هرگز به روی کسی بسته نیست.» شیخ بهایی با شنیدن این سخن، به گریه افتاد و از خواب خود گذشته، به عظمت و کرامت امام پی برد. این داستان، هرچند تا حدودی جنبه اسطوره‌ای دارد، اما نشان‌دهنده ارادت عمیق مردم به ساحت آن حضرت و باور به کرامات ایشان است.

افشاریه و قاجار؛ توسعه‌های مدرن‌تر

در دوره افشاریه، نادرشاه افشار که توجه ویژه‌ای به مشهد داشت، دستور طلاکاری ایوان صحن تیموری و ساخت گلدسته دوم حرم را صادر کرد. همچنین در سال ۱۱۴۴ قمری، سنگاب یکپارچه مرمری معروف با ظرفیت سه کر از هرات به مشهد آورده شد که بعدها روی آن پوشش هشت‌ضلعی و گنبدی نصب کردند.

در دوران قاجاریه نیز توسعه حرم ادامه یافت. فتحعلی شاه قاجار سومین ضریح را به حرم اهدا کرد. صحن آزادی (صحن نو) که امروزه یکی از صحن‌های اصلی حرم است، در همین دوره ساخته شد. ایوان غربی این صحن به دستور ناصرالدین شاه طلاکاری شد و به «ایوان ناصری» معروف گردید. در سال ۱۲۷۵ هجری قمری، آینه‌کاری روضه منوره و برخی رواق‌ها مانند توحیدخانه و دارالحفاظ انجام گرفت. در دوران پهلوی دوم نیز تعمیراتی در حرم صورت گرفت، اما توسعه‌های عظیم و معاصر عمدتاً پس از انقلاب اسلامی انجام شد.

حرم رضوی امروز؛ موزه‌ای زنده از هنر ایرانی-اسلامی

تاریخچه حرم مطهر امام رضا (ع) روایتگر یک سیر تدریجی از یک بقعه ساده تا یک مجموعه عظیم معماری و مذهبی است. این بارگاه در طول قرن‌ها با فراز و فرودهای بسیاری، از حمله مغول تا رقابت‌های شاهان، همواره به عنوان نمادی از هویت مذهبی و هنر ایرانی پابرجا مانده است.

امروزه بارگاه رضوی قبله‌گاه دلدادگان به اهل بیت (ع) است و یک موزه زنده از هنر اسلام و ایرانی نیز به شمار می‌رود. معماری بی‌نظیر، کاشی‌کاری‌های نفیس، آینه‌کاری‌های خیره‌کننده و ضریح زرین، هر کدام یادگاری از دوران‌های مختلف تاریخ این مرز و بوم است. بی‌تردید، سیر تاریخی و توسعه حرم رضوی همچنان ادامه خواهد داشت و این بارگاه نورانی، همچنان نگین درخشان مشهد مقدس در دل خراسان باقی خواهد ماند.