از کجا بفهمیم به حشیش وابسته شده‌ایم؟ ۱۰ نشانه اختلال مصرف کانابیس

به گزارش مجله فرتاک؛ حشیش، ماری‌جوانا و سایر فرآورده‌های کانابیس معمولاً با ماده‌ای به نام THC شناخته می‌شوند؛ ترکیبی که اثرات روان‌گردان اصلی کانابیس را ایجاد می‌کند.

تصور اینکه کانابیس به دلیل «طبیعی بودن» نمی‌تواند وابستگی ایجاد کند، درست نیست. بر اساس اطلاعات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، حدود ۳ نفر از هر ۱۰ مصرف‌کننده کانابیس ممکن است درجاتی از اختلال مصرف کانابیس داشته باشند. خطر این اختلال در افرادی که مصرف را از سنین پایین شروع می‌کنند یا مصرف مکرر دارند، بیشتر است.

اما یک نکته مهم وجود دارد: مصرف حشیش با اختلال مصرف حشیش یکی نیست.

ممکن است فردی کانابیس مصرف کند اما معیارهای اختلال مصرف را نداشته باشد. زمانی که مصرف به الگویی تبدیل می‌شود که کنترل فرد را مختل می‌کند و به زندگی شخصی، اجتماعی، تحصیلی یا شغلی آسیب می‌زند، موضوع جدی‌تر می‌شود.

اختلال مصرف حشیش یا CUD چیست؟

Cannabis Use Disorder (CUD) اصطلاح پزشکی برای الگویی از مصرف کانابیس است که باعث مشکلات قابل توجه یا اختلال در عملکرد فرد می‌شود.

این اختلال فقط به «مقدار مصرف» وابسته نیست. اینکه فرد چند گرم یا چند بار در هفته مصرف می‌کند به‌تنهایی تشخیص را مشخص نمی‌کند؛ کنترل مصرف و پیامدهای آن اهمیت زیادی دارد.

برای مثال، فردی ممکن است هر روز مصرف نکند اما بارها تلاش کرده باشد مصرف را کنار بگذارد و نتوانسته باشد. در مقابل، صرف مصرف یک ماده بدون وجود الگوی مشکل‌ساز به‌تنهایی به معنای CUD نیست.

CDC نشانه‌هایی مانند ناتوانی در ترک، ولع شدید، مصرف بیش از مقدار موردنظر و ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی را از علائم مهم این اختلال می‌داند.

۱۰ نشانه مهم اختلال مصرف حشیش

وجود یک نشانه به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. معیارهای تشخیصی در یک دوره ۱۲ماهه بررسی می‌شوند و شدت اختلال نیز بر اساس تعداد معیارهای موجود تعیین می‌شود.

۱. بیشتر از چیزی که قصد داشتید مصرف می‌کنید

فرد تصمیم می‌گیرد مقدار یا دفعات مصرف را محدود کند، اما در عمل بیشتر از برنامه خود مصرف می‌کند.

۲. بارها تلاش کرده‌اید ترک کنید اما موفق نشده‌اید

اگر فرد چند بار تصمیم به توقف یا کاهش مصرف گرفته ولی هر بار دوباره به مصرف برگشته است، این مسئله می‌تواند نشانه مهمی باشد.

۳. زمان زیادی صرف تهیه یا مصرف کانابیس می‌شود

مصرف دیگر یک فعالیت حاشیه‌ای نیست و بخش قابل توجهی از وقت فرد را به خود اختصاص می‌دهد.

۴. ولع شدید برای مصرف دارید

گاهی فرد حتی در زمانی که تصمیم به مصرف نکردن دارد، میل شدیدی به استفاده از حشیش پیدا می‌کند.

۵. مصرف به کار، تحصیل یا زندگی روزمره آسیب می‌زند

افت عملکرد تحصیلی، غیبت از محل کار یا ناتوانی در انجام مسئولیت‌های روزمره می‌تواند یکی از نشانه‌های مهم باشد.

۶. با وجود مشکلات خانوادگی یا اجتماعی به مصرف ادامه می‌دهید

اگر مصرف باعث اختلاف با همسر، خانواده یا دوستان شده اما فرد همچنان به مصرف ادامه می‌دهد، باید آن را جدی گرفت.

۷. فعالیت‌های مهم زندگی کنار گذاشته می‌شوند

ورزش، سرگرمی، روابط اجتماعی یا فعالیت‌هایی که قبلاً اهمیت داشتند ممکن است به دلیل مصرف حذف یا محدود شوند.

۸. در موقعیت‌های خطرناک مصرف می‌کنید

مثلاً رانندگی یا انجام فعالیتی که نیازمند توجه و هماهنگی کامل است در حالی که فرد تحت تأثیر کانابیس قرار دارد.

۹. با وجود آسیب جسمی یا روانی همچنان مصرف می‌کنید

اگر فرد می‌داند مصرف وضعیت جسمی یا روانی او را بدتر می‌کند اما قادر به توقف نیست، این مسئله می‌تواند نشانه اختلال باشد.

۱۰. برای رسیدن به همان اثر قبلی، مصرف بیشتری لازم دارید

افزایش تحمل به این معناست که مقدار قبلی دیگر همان اثر را ایجاد نمی‌کند و فرد برای رسیدن به اثر مشابه به مصرف بیشتر یا فرآورده‌های قوی‌تر روی می‌آورد.

این مجموعه با معیارهای بالینی مورد استفاده برای شناسایی اختلال مصرف کانابیس همخوان است.

شدت اختلال مصرف کانابیس چگونه تعیین می‌شود؟

در معیارهای تشخیصی، تعداد نشانه‌ها می‌تواند برای تعیین شدت اختلال مورد استفاده قرار گیرد:

این طبقه‌بندی به پزشک کمک می‌کند شدت مشکل را بهتر ارزیابی کند؛ اما تشخیص نهایی باید توسط متخصص انجام شود و نباید صرفاً بر اساس یک چک‌لیست اینترنتی صورت گیرد.

آیا مثبت شدن تست حشیش یعنی فرد معتاد است؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که در بسیاری از مطالب عمومی نادیده گرفته می‌شود.

آزمایش مواد می‌تواند وجود متابولیت‌های کانابیس را نشان دهد، اما مثبت شدن آزمایش به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که فرد دچار اختلال مصرف کانابیس است.

برعکس، یک آزمایش منفی نیز به‌تنهایی تشخیص اختلال مصرف را رد نمی‌کند؛ پزشک باید الگوی مصرف، رفتار، کنترل فرد بر مصرف و پیامدهای آن را ارزیابی کند.

بنابراین تشخیص CUD با یک آزمایش ساده ادرار انجام نمی‌شود.

چرا بعضی افراد به حشیش وابسته می‌شوند؟

یک علت واحد برای ایجاد اختلال مصرف کانابیس وجود ندارد.

عوامل مختلفی می‌توانند در کنار یکدیگر نقش داشته باشند؛ از جمله:

• شروع مصرف در سن پایین
• مصرف مکرر
• استفاده از فرآورده‌های با THC بالا
• سابقه خانوادگی اختلال مصرف مواد
• استرس و مشکلات عاطفی
• اضطراب یا افسردگی
• محیط اجتماعی
• مصرف هم‌زمان مواد دیگر

CDC نیز سن پایین‌تر هنگام شروع مصرف و مصرف مکرر را با خطر بیشتر اختلال مصرف کانابیس مرتبط می‌داند. همچنین افزایش غلظت THC می‌تواند با علائم شدیدتر CUD ارتباط داشته باشد.

بنابراین نمی‌توان گفت هر فردی که حشیش مصرف می‌کند به یک اندازه در معرض وابستگی قرار دارد.

آیا حشیش می‌تواند باعث وابستگی شود؟

بله.

وابستگی به کانابیس ممکن است با تلاش ناموفق برای ترک، ولع مصرف، افزایش تحمل و بروز علائم هنگام قطع همراه باشد.

اما بهتر است از واژه «اعتیاد» با دقت استفاده کنیم. اصطلاح پزشکی اختلال مصرف کانابیس دامنه وسیع‌تری دارد و می‌تواند از نوع خفیف تا شدید متغیر باشد.

به همین دلیل، گفتن اینکه «هرکس حشیش مصرف کند معتاد است» همان‌قدر نادرست است که بگوییم «حشیش اعتیادآور نیست».

ترک حشیش چه علائمی دارد؟

افرادی که مصرف مکرر یا سنگین داشته‌اند ممکن است پس از قطع یا کاهش قابل توجه مصرف، علائم ترک را تجربه کنند.

علائم شایع شامل:

• تحریک‌پذیری
• اضطراب
• بی‌قراری
• کاهش اشتها
• اختلال خواب
• خلق پایین
• سردرد
• تعریق
• لرزش
• ناراحتی‌های گوارشی
• رویاهای واضح یا ناخوشایند

WHO گزارش می‌کند که سندرم ترک کانابیس معمولاً خفیف است، اما ممکن است برای فرد دشوار باشد و علائم آن حدود یک تا دو هفته ادامه پیدا کند.

در برخی افراد، علائم در روزهای نخست شدیدتر هستند و سپس به‌تدریج کاهش پیدا می‌کنند.

آیا ترک حشیش خطرناک است؟

ترک کانابیس معمولاً مانند ترک برخی مواد دیگر با خطر مستقیم مرگ همراه نیست و در بسیاری از افراد با مراقبت حمایتی مدیریت می‌شود. با این حال، این به معنی بی‌اهمیت بودن آن نیست.

اضطراب شدید، بی‌خوابی، افت خلق یا بروز علائم روان‌پزشکی می‌تواند نیازمند ارزیابی تخصصی باشد. WHO نیز در صورت بروز اختلالات روانی مانند روان‌پریشی، ارجاع به خدمات روان‌پزشکی را توصیه می‌کند.

همچنین اگر فرد هم‌زمان مواد دیگری مصرف می‌کند، نمی‌توان خطر و علائم ترک را صرفاً به کانابیس نسبت داد.

آیا برای ترک حشیش داروی مخصوص وجود دارد؟

در حال حاضر داروی مورد تأیید FDA برای درمان اختصاصی اختلال مصرف کانابیس وجود ندارد. درمان اصلی بر مداخلات روان‌شناختی و رفتاری استوار است.

این نکته مهم است، چون گاهی در فضای مجازی داروها یا مکمل‌هایی به‌عنوان «قرص قطعی ترک حشیش» تبلیغ می‌شوند.

چنین ادعاهایی را نباید بدون شواهد معتبر پذیرفت.

برای بعضی علائم ترک ممکن است پزشک درمان علامتی در نظر بگیرد، اما خوددرمانی با داروهای آرام‌بخش یا خواب‌آور توصیه نمی‌شود.

مؤثرترین روش‌های درمان اختلال مصرف حشیش چیست؟

درمان باید متناسب با شرایط فرد انتخاب شود. برخی رویکردهای روان‌شناختی شواهد امیدوارکننده‌ای دارند.

درمان شناختی ـ رفتاری

در CBT فرد یاد می‌گیرد محرک‌هایی را که او را به سمت مصرف می‌برند شناسایی کند و برای کنترل وسوسه و تغییر الگوهای رفتاری راهکارهای عملی داشته باشد.

درمان تقویت انگیزه

این روش به افرادی کمک می‌کند که هنوز درباره ترک یا کاهش مصرف مطمئن نیستند و به دنبال تقویت انگیزه برای تغییر هستند.

مدیریت اقتضایی

در این رویکرد از تقویت رفتارهای مطلوب برای کمک به تغییر الگوی مصرف استفاده می‌شود.

NIDA این رویکردها را از مداخلات رفتاری مورد مطالعه برای اختلال مصرف ماری‌جوانا معرفی کرده است.

WHO نیز برای افراد دارای مصرف مشکل‌ساز کانابیس، غربالگری، مداخله کوتاه و در صورت نیاز ارجاع به درمان تخصصی را توصیه می‌کند.

اگر فرد هم‌زمان افسردگی یا اضطراب داشته باشد چه؟

این موضوع بسیار مهم است.

اختلال مصرف کانابیس می‌تواند هم‌زمان با مشکلات سلامت روان وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، تمرکز صرف بر ترک ماده ممکن است کافی نباشد.

پزشک یا روان‌پزشک باید بررسی کند که آیا علائم اضطراب، افسردگی، اختلال دوقطبی، روان‌پریشی یا سایر مشکلات روانی پیش از مصرف وجود داشته‌اند یا هم‌زمان با مصرف ایجاد یا تشدید شده‌اند.

در صورت وجود بیماری هم‌زمان، درمان هر دو مشکل می‌تواند اهمیت داشته باشد. منبع اولیه نیز به ارتباط CUD با برخی اختلالات سلامت روان اشاره کرده است.

چه کسانی بیشتر در معرض اختلال مصرف حشیش هستند؟

خطر برای همه یکسان نیست.

افرادی که:

• از سنین نوجوانی مصرف را شروع کرده‌اند؛
• تقریباً هر روز یا بسیار مکرر مصرف می‌کنند؛
• از محصولات با THC بالا استفاده می‌کنند؛
• سابقه اختلال مصرف مواد دارند؛
• مشکلات روانی درمان‌نشده دارند؛
• برای فرار از اضطراب یا فشار روانی از کانابیس استفاده می‌کنند؛
• بارها تلاش کرده‌اند مصرف را متوقف کنند و موفق نشده‌اند،

بیشتر نیازمند ارزیابی دقیق هستند.

۵ سؤال برای اینکه بفهمیم مصرف حشیش از کنترل خارج شده است

این پرسش‌ها ابزار تشخیص پزشکی نیستند، اما می‌توانند یک زنگ هشدار باشند:

1. آیا تا به حال تصمیم گرفته‌اید مصرف را قطع کنید اما نتوانسته‌اید؟
2. آیا بیشتر از مقدار یا دفعاتی که قصد داشتید مصرف می‌کنید؟
3. آیا مصرف باعث مشکل در خانواده، کار یا تحصیل شده است؟
4. آیا با وجود آگاهی از آسیب‌های مصرف، همچنان ادامه می‌دهید؟
5. آیا وقتی مصرف نمی‌کنید، ولع شدید یا علائم ناخوشایند دارید؟

اگر پاسخ به چند مورد مثبت است، بهتر است به جای انکار مسئله، با یک متخصص سلامت روان یا درمان اختلال مصرف مواد مشورت شود.

یک نکته مهم درباره «طبیعی بودن» حشیش

طبیعی بودن یک گیاه به معنی بی‌خطر بودن تمام فرآورده‌های آن نیست.

اثر کانابیس به نوع محصول، مقدار مصرف، غلظت THC، روش مصرف و ویژگی‌های فرد بستگی دارد. CDC نیز تأکید می‌کند محصولات با غلظت بالاتر THC می‌توانند با علائم شدیدتر اختلال مصرف همراه باشند.

بنابراین مقایسه ساده‌ای مانند «حشیش چون گیاهی است، پس از مواد شیمیایی بی‌خطرتر است» نمی‌تواند مبنای پزشکی قابل اعتمادی باشد.

چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟

اگر فرد هنگام کاهش یا قطع مصرف با افسردگی شدید، افکار خودکشی، توهم، روان‌پریشی، اضطراب غیرقابل کنترل یا رفتارهای خطرناک مواجه شود، نباید منتظر ماند تا علائم خودبه‌خود برطرف شوند.

همچنین در صورت مصرف هم‌زمان چند ماده، سابقه بیماری روانی جدی یا ناتوانی مکرر در ترک، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

جمع‌بندی

اختلال مصرف حشیش با صرفاً «مصرف کردن حشیش» تفاوت دارد. زمانی که فرد کنترل مصرف را از دست می‌دهد، بارها در ترک یا کاهش مصرف شکست می‌خورد و با وجود پیامدهای منفی همچنان به مصرف ادامه می‌دهد، احتمال CUD مطرح می‌شود.

این اختلال می‌تواند از خفیف تا شدید باشد و تشخیص آن بر اساس الگوی مصرف و پیامدهای آن انجام می‌شود، نه فقط نتیجه آزمایش مواد.

علائم ترک مانند تحریک‌پذیری، اضطراب، اختلال خواب، کاهش اشتها و بی‌قراری ممکن است پس از قطع مصرف ظاهر شوند و معمولاً طی یک تا دو هفته فروکش می‌کنند.

برای درمان نیز فعلاً یک «قرص قطعی ترک حشیش» وجود ندارد و رویکردهای روان‌شناختی مانند درمان شناختی ـ رفتاری، تقویت انگیزه و مدیریت اقتضایی از گزینه‌های مهم هستند.

مهم‌تر از همه اینکه اختلال مصرف کانابیس یک مشکل قابل درمان است، نه نشانه ضعف شخصیت یا بی‌ارادگی.

FAQ

آیا حشیش اعتیادآور است؟

بله. برخی مصرف‌کنندگان دچار اختلال مصرف کانابیس می‌شوند و در کنترل یا توقف مصرف مشکل پیدا می‌کنند. CDC تخمین می‌زند حدود ۳ نفر از هر ۱۰ مصرف‌کننده کانابیس ممکن است درجاتی از CUD داشته باشند.

مهم‌ترین نشانه اعتیاد به حشیش چیست؟

ناتوانی در کنترل یا قطع مصرف، به‌خصوص وقتی فرد بارها تلاش کرده اما موفق نشده است، یکی از نشانه‌های مهم است. ادامه مصرف با وجود مشکلات خانوادگی، شغلی یا روانی نیز اهمیت دارد.

علائم ترک حشیش چند روز طول می‌کشد؟

علائم ترک معمولاً طی چند روز نخست بیشتر احساس می‌شوند و در بسیاری از افراد طی حدود یک تا دو هفته کاهش پیدا می‌کنند؛ البته مدت و شدت علائم متفاوت است.

آیا برای ترک حشیش قرص وجود دارد؟

در حال حاضر داروی مورد تأیید FDA برای درمان اختصاصی اختلال مصرف کانابیس وجود ندارد. درمان بیشتر بر روش‌های روان‌شناختی و رفتاری متمرکز است.

آیا آزمایش مثبت حشیش یعنی فرد معتاد است؟

خیر. آزمایش می‌تواند وجود کانابیس یا متابولیت‌های آن را نشان دهد، اما تشخیص CUD به بررسی الگوی مصرف و پیامدهای آن نیاز دارد.

آیا ترک حشیش به‌تنهایی خطرناک است؟

علائم ترک کانابیس معمولاً خفیف تا متوسط هستند، اما در صورت بروز علائم روان‌پزشکی شدید، مصرف هم‌زمان مواد یا وجود بیماری زمینه‌ای، بهتر است فرد تحت ارزیابی متخصص قرار گیرد.