حکم بستن چشم در نماز از نگاه رهبر انقلاب؛ کراهت در کجا و جواز در کجا؟

به گزارش مجله فرتاک؛ بستن چشم در نماز برای تمرکز بیشتر، عملی رایج میان نمازگزاران است؛ اما فتوای رهبر انقلاب اسلامی نشان می‌دهد این کار در غیر رکوع مکروه و در رکوع بدون اشکال است. این حکم در پاسخ به استفتائی از ایشان صادر شده و در ادامه به بررسی ابعاد فقهی آن، نظر سایر مراجع و راهکارهای عملی برای حضور قلب می‌پردازیم.

متن استفتا و فتوای رهبر انقلاب

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در پاسخ به پرسشی درباره «بستن چشم به قصد تجمیع حواس در نماز» فرموده‌اند: «بستن چشم‌ها در نماز مانع شرعی ندارد، گرچه در غیر رکوع مکروه می‌باشد.»

این پاسخ کوتاه، دو نکته فقهی مهم را در خود دارد: نخست اینکه بستن چشم حرام نیست و مانع شرعی محسوب نمی‌شود؛ دوم اینکه در حالت‌های غیر از رکوع، کراهت دارد. کراهت در اصطلاح فقهی به معنای «کم‌ارزش بودن» یا «ثواب کمتر» است، نه حرام بودن. بنابراین انجام آن گناه ندارد، اما ترکش ثواب بیشتری دارد.

تفاوت حکم در رکوع و سایر حالت‌ها

بر اساس این فتوا، حکم بستن چشم در نماز در همه حالت‌ها یکسان نیست و باید بین رکوع و دیگر اجزا تفاوت قائل شد.

بستن چشم در رکوع

در حالت رکوع، بستن چشم مکروه نیست و اشکالی ندارد. فلسفه این استثنا را می‌توان در سنت نماز جستجو کرد؛ زیرا در رکوع، نمازگزار سر را پایین می‌آورد و نگاه به پایین و محل قرار گرفتن پاها توصیه شده است. بنابراین بستن چشم در این حالت، نه تنها مطلوبیت را از بین نمی‌برد، بلکه با حالت خضوع رکوع هم هماهنگ است.

بستن چشم در قیام، قنوت، تشهد و سجده

در سایر حالت‌های نماز، بستن چشم مکروه شمرده شده است. دلایل این کراهت را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:

• سنت نبوی: بر اساس روایات، پیامبر اکرم (ص) در نماز چشم‌های خود را نمی‌بستند و به محل سجده نگاه می‌کردند.
• حضور قلب: نگاه کردن به محل سجده، خود عاملی برای تمرکز و خشوع بیشتر است و بستن چشم ممکن است این فرصت را از بین ببرد.
• پرهیز از تشبه: در برخی فرقه‌ها و ادیان، بستن چشم نشانه خاصی محسوب می‌شود و اسلام بر حفظ شعارهای خاص خود تأکید دارد.

نظر سایر مراجع تقلید

حکم بستن چشم در نماز میان مراجع تقلید یکسان نیست و هر مکلف باید بر اساس فتوای مرجع خود عمل کند. به طور کلی می‌توان گفت:

• برخی مراجع، بستن چشم را در تمام نماز به جز رکوع مکروه می‌دانند.
• برخی دیگر، کراهت را به طور مطلق ذکر کرده‌اند.
• در مواردی که بستن چشم برای حضور قلب واقعی لازم باشد، ممکن است حکم کراهت تخفیف یابد یا از باب تزاحم، ترجیح پیدا کند.

بنابراین توصیه می‌شود هر فرد بر اساس نظر مرجع تقلید خود عمل کند و در صورت نیاز، استفتای شخصی انجام دهد.

راهکارهای عملی برای تمرکز در نماز بدون بستن چشم

اگر هدف از بستن چشم، تمرکز بیشتر است، می‌توان با روش‌های زیر به حضور قلب دست یافت:

• نگاه کردن به محل سجده در حال قیام و قنوت.
• توجه به معنای کلمات و ترجمه سوره‌ها.
• آماده‌سازی محیط نماز و دوری از عوامل پرت‌کننده حواس.
• خواندن نماز در اول وقت و با آرامش.
• استفاده از ذکرهای مستحبی و توجه به حضور خداوند.

در پایان، باید توجه داشت که کراهت بستن چشم به معنای حرام نبودن آن است؛ اما اگر فردی برای تمرکز بیشتر ناچار به بستن چشم شود، می‌تواند با رعایت نظر مرجع خود عمل کند.