رئیس‌علی دلواری؛ از مقاومت در تنگستان تا شهادت در راه وطن

به گزارش مجله فرتاک؛ رئیس‌علی دلواری، مبارز ضداستعماری جنوب ایران، با رهبری قیام تنگستان در برابر نیروهای بریتانیا ایستاد و سرانجام در ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ به شهادت رسید. در این مقاله به زندگی، مبارزات، خانواده و نحوه شهادت او می‌پردازیم.

رئیس‌علی دلواری، نامی که با مقاومت مردم جنوب ایران در برابر استعمار انگلیس گره خورده است. او که در دلوار تنگستان به دنیا آمد، از جوانی وارد مبارزات سیاسی و نظامی شد و در جنگ جهانی اول به یکی از مهم‌ترین فرماندهان مقاومت در برابر اشغال بوشهر تبدیل گردید. امروز، ۱۲ شهریور، سالروز شهادت او به عنوان روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس در تقویم ایران ثبت شده است. در این مقاله، نگاهی جامع به زندگی، مبارزات، خانواده و شهادت این قهرمان خواهیم داشت.

رئیس‌علی دلواری که بود؟

رئیس‌علی دلواری در حدود سال ۱۲۶۱ خورشیدی در دلوار، از توابع تنگستان استان بوشهر، به دنیا آمد. پدرش، رئیس محمد یا زائر محمد، از افراد بانفوذ محلی بود. رئیس‌علی در جوانی، هم‌زمان با اوج‌گیری نهضت مشروطه، وارد فعالیت‌های سیاسی شد. او ابتدا در جریان استبداد صغیر در کنار مشروطه‌خواهان جنوب قرار گرفت و در تصرف گمرک بوشهر نقش داشت. اما شهرت اصلی او به دوران جنگ جهانی اول بازمی‌گردد، زمانی که نیروهای بریتانیا بوشهر را اشغال کردند و رئیس‌علی رهبری مقاومت در تنگستان را بر عهده گرفت.

مبارزات رئیس‌علی دلواری در دوران مشروطه

پیش از جنگ جهانی اول، رئیس‌علی دلواری در تحولات مشروطه‌خواهی جنوب ایران فعال بود. پس از به توپ بسته شدن مجلس و آغاز استبداد صغیر، او با حدود صد تفنگدار به یاری مشروطه‌خواهان بوشهر شتافت. نیروهای مشروطه‌خواه توانستند گمرک و برخی ادارات دولتی را تصرف کنند و رئیس‌علی مدتی مسئول امور مالی گمرک شد. این اقدام، خشم بریتانیا را برانگیخت، زیرا انگلیسی‌ها نفوذ زیادی در گمرک بوشهر داشتند. این رویارویی اولیه، زمینه‌ساز مبارزات بعدی او با نیروهای بریتانیا شد.

قیام تنگستان و مقاومت در برابر اشغال بوشهر

با آغاز جنگ جهانی اول، ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرد، اما نیروهای بریتانیا به بهانه‌های مختلف، جنوب ایران را اشغال کردند. بوشهر به دلیل موقعیت استراتژیک در خلیج فارس، به سرعت به اشغال نیروهای انگلیسی درآمد. رئیس‌علی دلواری به همراه دیگر سران محلی مانند شیخ حسین‌خان چاهکوتاهی و زائر خضرخان اهرمی، مقاومت مسلحانه‌ای را در تنگستان سازماندهی کرد. دلوار به پایگاه اصلی مقاومت تبدیل شد و نیروهای بریتانیا برای سرکوب آن، حملات گسترده‌ای را با چند کشتی جنگی و نزدیک به پنج هزار نیروی انگلیسی و هندی ترتیب دادند. با وجود این، مقاومت دلوار شکست‌ناپذیر ماند و نیروهای تنگستانی با حملات و شبیخون‌های خود، مواضع انگلیس را در اطراف بوشهر هدف قرار می‌دادند.

اهداف قیام تنگستان

بر اساس اسناد تاریخی، قیام تنگستان دو هدف اصلی داشت: نخست، دفاع از بوشهر، دشتستان و تنگستان در برابر اشغال نظامی؛ و دوم، جلوگیری از پیشروی نیروهای خارجی به داخل ایران و حفظ استقلال کشور. این قیام، که سال‌ها ادامه یافت، به نماد مقاومت ملی در برابر استعمار تبدیل شد.

خانواده رئیس‌علی دلواری

درباره تعداد همسران رئیس‌علی دلواری روایت‌های متفاوتی وجود دارد. نوه او، گل‌اندام شهیدی، در گفت‌وگویی تعداد همسران پدربزرگش را چهار نفر ذکر کرده است: فاطمه‌آغا، خیری (دختر خسرو)، خیرو (دختر عبدالحسین) و مدینه (دختر صفر). با این حال، روایت دیگری از خود خیری، همسر سوم رئیس‌علی، وجود دارد که در سال ۱۳۵۴ گفته بود او دو بار پیش از او ازدواج کرده است. این اختلاف نشان می‌دهد که روایت‌های شفاهی خانواده کاملاً هماهنگ نیستند و برخی منابع نیز تعداد ازدواج‌های او را سه مورد ذکر کرده‌اند.

رئیس‌علی دلواری تنها یک فرزند پسر داشت به نام عبدالحسین که بعدها به بهادر شهیدی معروف شد. مادر او مدینه دختر صفر بود. انتخاب نام خانوادگی «شهیدی» برای این خانواده، در برخی روایت‌های محلی به شهادت رئیس‌علی نسبت داده شده است. از بهادر شهیدی سه فرزند به جا ماند: غلامحسین، فرنگیس و گل‌اندام. گل‌اندام، آخرین نوه زنده رئیس‌علی، در خرداد ۱۳۹۴ درگذشت.

شهادت رئیس‌علی دلواری

رئیس‌علی دلواری در شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری (مطابق با ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی)، هنگامی که با همراهانش برای حمله به نیروهای انگلیسی به منطقه تنگک صفر در حوالی بوشهر رفته بودند، از پشت مورد اصابت گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید. او در آن زمان حدود ۳۳ تا ۳۴ سال داشت. در منابع تاریخی، قاتل او غلامحسین تنگکی، یکی از همراهانش، معرفی شده است.

آرامگاه رئیس‌علی دلواری

پیکر رئیس‌علی دلواری پس از شهادت، ابتدا به طور موقت در ایران دفن شد و سپس بر اساس وصیتش به نجف اشرف منتقل و در قبرستان وادی‌السلام به خاک سپرده شد. آرامگاه او در این قبرستان زیارتگاه علاقه‌مندان به تاریخ مقاومت ایران است.

روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس

در سال ۱۳۸۹، شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۲ شهریور، سالروز شهادت رئیس‌علی دلواری را به عنوان «روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس» در تقویم رسمی ایران ثبت کرد. این نام‌گذاری، یادآور رشادت‌های مردمی است که در برابر اشغالگری ایستادند و جان خود را در راه استقلال کشور فدا کردند.

سخن پایانی

رئیس‌علی دلواری نه تنها یک مبارز محلی، بلکه نمادی از روحیه ضداستعماری ملت ایران است. او با وجود امکانات اندک، در برابر یکی از قدرت‌های بزرگ جهان ایستاد و نام خود را در تاریخ ماندگار کرد. امروز، یاد و خاطره او و دیگر شهدای تنگستان، الهام‌بخش نسل‌های جوان در پاسداشت استقلال و آزادی است.

پرسش‌های پرتکرار

رئیس‌علی دلواری چند همسر داشت؟

بر اساس روایت نوه او، گل‌اندام شهیدی، رئیس‌علی چهار همسر داشت: فاطمه‌آغا، خیری، خیرو و مدینه. اما برخی منابع دیگر تعداد همسران او را سه نفر ذکر کرده‌اند.

رئیس‌علی دلواری چگونه کشته شد؟

او در شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری، هنگام حمله به نیروهای انگلیسی در منطقه تنگک صفر، از پشت مورد اصابت گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید. قاتل او غلامحسین تنگکی، یکی از همراهانش، معرفی شده است.

آرامگاه رئیس‌علی دلواری کجاست؟

پیکر او پس از شهادت به نجف اشرف منتقل و در قبرستان وادی‌السلام به خاک سپرده شد.

چرا ۱۲ شهریور روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس نامگذاری شده است؟

به دلیل شهادت رئیس‌علی دلواری در ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی و نقش او در مبارزه با استعمار انگلیس، این روز در سال ۱۳۸۹ توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی به این نام ثبت شد.