پس از امیرکبیر؛ روایت رکود و اصلاحات نافرجام در ایران قاجار

به گزارش مجله فرتاک؛ پس از قتل امیرکبیر، ایران در سکوتی سنگین فرو رفت؛ اما چند سال بعد، میرزا حسین‌خان سپهسالار با الهام از غرب و عثمانی، تلاش کرد اصلاحات ناتمام او را پی بگیرد. روایت این دوره پرتنش و سرنوشت اصلاحاتش را بخوانید.

پس از قتل امیرکبیر در سال ۱۲۶۸ ه.ق، ایران در حالی وارد دوره‌ای از سکوت و رکود شد که غرب با شتابی بی‌سابقه در حال پیشرفت در علوم، صنعت و سیاست بود. در این فاصله تا آغاز صدارت میرزا حسین‌خان سپهسالار، هیچ حرکت اصلاحی چشمگیری در ساختار قدرت ایران شکل نگرفت. اما چه عواملی زمینه‌ساز ظهور سپهسالار شد و چرا اصلاحات او، برخلاف امیرکبیر، به سرانجام نرسید؟ در این مقاله به بررسی این دوره حساس از تاریخ ایران می‌پردازیم.

ایران پس از امیرکبیر؛ رکودی سنگین در سایه بی‌کفایتی

با حذف امیرکبیر، در حالی که جهان غرب در قرن نوزدهم با سرعتی خیره‌کننده در حال تحول بود، ایران در تمام عرصه‌ها دچار سکون و بی‌نظمی شد. ساختار سیاسی قاجار که بر پایه استبداد و بی‌برنامگی استوار بود، نه تنها هیچ‌گونه اصلاحی را برنمی‌تابید، بلکه با فقدان یک سیستم اقتصادی و اداری منسجم، قادر به مدیریت درآمدها و وام‌های خارجی نبود. این خلأ مدیریتی و ناتوانی در پاسخ به نیازهای روز، بار دیگر زمینه را برای ظهور یک اصلاح‌طلب دیگر فراهم کرد: میرزا حسین‌خان سپهسالار.

میرزا حسین‌خان سپهسالار؛ ادامه‌دهنده راه امیرکبیر؟

میرزا حسین‌خان که بعدها به سپهسالار ملقب شد، از جمله روشنفکران نواندیش عصر قاجار بود که تلاش کرد روند نوسازی ایران را از سر بگیرد. او که پس از یک دوره فترت به قدرت رسید، به‌شدت تحت تأثیر جریانات اصلاحی غرب و به‌ویژه امپراتوری عثمانی قرار داشت. اما برخلاف امیرکبیر که با اتکا به توان داخلی و استقلال‌طلبی پیش می‌رفت، سپهسالار به دنبال تقلید صرف از غرب بود.

نقش امیرکبیر در پرورش سپهسالار

جالب است بدانید که رشد و ترقی میرزا حسین‌خان تا حد زیادی مرهون توجهات امیرکبیر بود. امیرکبیر پس از رسیدن به صدارت، او را برای تحصیل به خارج از کشور فرستاد و سپس به عنوان کارپرداز هند منصوب کرد. این تجربه‌ها، سپهسالار را با دنیای مدرن آشنا کرد و او را برای نقش‌آفرینی در آینده آماده ساخت.

آشنایی با اصلاحات عثمانی

سپهسالار در سال ۱۲۷۵ ه.ق به سمت وزیرمختاری ایران در استانبول (اسلامبول) انتخاب شد. اقامت او در عثمانی، او را با تحولات سیاسی و مدنی این امپراتوری و به‌ویژه مساله «تنظیمات» آشنا کرد. او با رهبران روشنفکر عثمانی مانند عالی پاشا، فؤاد پاشا و مدحت پاشا روابط نزدیکی برقرار کرد و به‌طور مداوم گزارش‌هایی درباره اوضاع عثمانی به دربار ایران می‌فرستاد و شاه را به اخذ تمدن غرب تشویق می‌کرد. این آشنایی، بعدها نقشه راه او برای اصلاحات در ایران شد.

اقدامات سپهسالار در مقام صدراعظمی

سپهسالار در سال ۱۲۸۸ ه.ق به مقام صدراعظمی رسید و با لقب «سپهسالار اعظم» و سمت «سرداری کل سپاه ایران»، اصلاحات خود را آغاز کرد. اقدامات او را می‌توان در چند محور اصلی بررسی کرد:

• مبارزه با فساد اداری: او با صدور بخشنامه‌هایی، کارکنان دولت و حکام ولایات را از رشوه‌خواری و قوم‌خویش‌بازی برحذر داشت و متخلفان را مجازات کرد.
• ترتیب سفرهای شاه به فرنگ: سپهسالار با ترتیب دادن سفرهای ناصرالدین شاه به اروپا (از جمله سفر اول در ۱۲۹۰ ه.ق)، قصد داشت شاه را از نزدیک با پیشرفت غرب آشنا کند و او را به اصلاحات ترغیب نماید. جمله معروف او در این باره که «در این سفر تنها پادشاه ایران به فرنگستان نمی‌رود، در حقیقت تمام دولت ایران برای نجات این ملک به تفحص در اوضاع دنیا می‌رود»، نشان‌دهنده نیت او بود.
• تأسیس مدارس و روزنامه‌ها: از جمله اقدامات ماندگار او، تأسیس مدرسه عالی سپهسالار (که بعدها به دانشگاه شهید بهشتی تبدیل شد) و چندین مدرسه دیگر بود. او همچنین روزنامه‌هایی مانند «مریخ» را تأسیس کرد.
• حمایت از صنایع و مشاغل جدید: سپهسالار از تأسیس کارخانه‌هایی مانند چلواربافی، بلورسازی، کبریت‌سازی و چراغ گاز حمایت کرد و صنعتگران را به فراگیری فنون جدید و بازرگانان را به سرمایه‌گذاری در صنعت تشویق نمود.

چرا اصلاحات سپهسالار شکست خورد؟

با وجود تلاش‌های سپهسالار، اصلاحات او با شکست مواجه شد. دلایل این شکست را می‌توان در موارد زیر جستجو کرد:

• تقلید صرف از غرب: سپهسالار راه ترقی را در پیمودن مسیری می‌دید که غرب طی کرده بود، بدون توجه به شرایط بومی ایران. این رویکرد که می‌توان آن را «برخوردار-تماشاگر» نامید، به این معنا بود که تمام کارها توسط فرنگیان انجام می‌شد و ایرانیان تنها تماشاگر نتایج بودند.
• وابستگی به بیگانگان: بسیاری از اقدامات او، مانند تأسیس کارخانه‌ها با کمک مستشاران خارجی، به وابستگی بیشتر ایران به قدرت‌های اروپایی انجامید. برخی مورخان مانند فریدون آدمیت معتقدند که سپهسالار با اصرار دولت انگلیس به صدارت رسید و به نوعی وابسته به آن دولت بود.
• مخالفت درباریان: شاهزادگان و مخالفان مشیرالدوله که از اصلاحات او دل خوشی نداشتند، زمینه برکناری او را فراهم کردند.
• بی‌ارادگی شاه: ناصرالدین شاه به فرنگ و پیشرفت‌های آن نه به چشم الگو، بلکه به عنوان مکانی برای سیاحت و خوش‌گذرانی می‌نگریست. سفرهای او دستاوردی جز هزینه‌های سنگین و قرض‌های خارجی نداشت.

میراث سپهسالار؛ ارزیابی مورخان

ارزیابی مورخان از سپهسالار یکسان نیست. برخی مانند احمد کسروی، مستوفی و خان ملک ساسانی او را صدراعظمی اصلاح‌گر و مترقی می‌دانند که دنباله اصلاحات امیرکبیر را گرفت و با جریان عصر خود پیش رفت. در مقابل، برخی دیگر مانند فریدون آدمیت او را وابسته به انگلیس و عامل نفوذ خارجی می‌دانند. با این حال، بسیاری از اقدامات او، مانند تأسیس مدرسه سپهسالار، تأثیری ماندگار بر تاریخ آموزش و پرورش ایران گذاشت.

جمع‌بندی

پس از مرگ امیرکبیر، ایران دوره‌ای از رکود را تجربه کرد و اصلاحات سپهسالار نیز به دلیل تقلید کورکورانه از غرب، وابستگی به بیگانگان و بی‌ارادگی شاه، نتوانست به هدف خود یعنی ترقی و پیشرفت دست یابد. با این حال، تلاش‌های او در حمایت از فنون و صنایع جدید و تأسیس نهادهای آموزشی، زمینه‌ساز تحولات بعدی در ایران شد. درس بزرگ این دوره این است که اصلاحات واقعی باید بر اساس نیازهای بومی و با تکیه بر توان داخلی طراحی شود، نه تقلید صرف از الگوهای خارجی.

پرسش‌های پرتکرار

چه کسی پس از امیرکبیر صدراعظم ایران شد؟

پس از امیرکبیر، چند صدراعظم ناتوان آمدند و رفتند تا اینکه میرزا حسین‌خان سپهسالار در سال ۱۲۸۸ ه.ق به صدارت رسید.

مهم‌ترین اقدامات میرزا حسین‌خان سپهسالار چه بود؟

از مهم‌ترین اقدامات او می‌توان به تأسیس مدرسه سپهسالار، مبارزه با فساد اداری، حمایت از صنایع جدید و ترتیب سفرهای ناصرالدین شاه به اروپا اشاره کرد.

چرا اصلاحات سپهسالار شکست خورد؟

اصلاحات او به دلیل تقلید صرف از غرب، وابستگی به قدرت‌های خارجی، مخالفت درباریان و بی‌ارادگی ناصرالدین شاه ناکام ماند.

مدرسه سپهسالار امروزه چه نام دارد؟

مدرسه عالی سپهسالار بعدها به دانشگاه شهید بهشتی تبدیل شد و همچنان یکی از معتبرترین مراکز آموزش عالی ایران است.

سفرهای ناصرالدین شاه به فرنگ چه نتیجه‌ای داشت؟

این سفرها دستاورد چندانی برای کشور نداشت و تنها هزینه‌ها و قرض‌های سنگینی از روس و انگلیس بر جای گذاشت؛ شاه بیشتر به دنبال سیاحت و خوش‌گذرانی بود.